Шагааныӊ оюннары
КАЖЫК-БИЛЕ АЪТ ЧАРЫШТЫРАРЫ. Кажык-биле ойнаар чорук амгы тываларның, алтай болгаш хакастарның бурунгу өгбелериниң ойнап чораан оюннарының бирээзи. Кажык ойнаарының янзы-бүрүзүн, ооң чоннуң иштинге ханы ынакшылдыг оюннарының бирээзи болуп чораанын кижи ортузу чедир назылыг кижи бүрүзү билир болгаш сонуургалдыг. Ол ышкаш ук оюн кожууннар аайы-биле янзы-бүрү хевирлерлиг.
Ойнакчыларның саны кызыгаар чок. Ойнаар херексели – кажык тургузар самбыра. Аңаа кажык бүгезин ажыглап болур, аът маңы хемчээр хөй кажык (50-ден 70-80 чедир), берге тыртар (аът дүжүрер, төлге дүжүрер) дөрт сага-кажыктар болгаш кижи бүрүзүнге бир-бир «аът». «Чарыштырар аъттар» бүрүзүнүң хой талазынга кандыг-бир демдекти азы таңманы чуруп каан-даа болур.
Ойнаар чуруму мындыг: Хөй кажыкты самбыра азы ширтек кырынга «аът» кылдыр дизе тургузуп алыр. Дистинчек кажыктың эгелээн ужун орта (старт) «аъттарны» ийи талазындан база чыскаай тургузуп алыр.
Оюнну эгелээр кижини берге тыртып (төлге дүжүрүп) тургаш тодарадып алыр. Оюнну эгелээр эргени алган кижи берге тыртар дөрт кажыкты алгаш, самбыра кырынга дүжүрер. Дүшкен кажыктарда чеже «аът» дүшкен болдур, ол кижиниң «аъды» ынча санныг аът маңы хемчээр кажыкты эртер. Берге тыртарының санын ойнакчылар аразында дугуржуп аар. Колдуунда-ла ойнакчы бүрүзү чаңгыс тыртар болза эки.
Мырыңай аът маңы хемчээр кажыктарның өске ужунга (финиш) үнген «аъттыг» кижи утканы ол болур.
Бо оюнну чамдык кожууннарда шала бөдүүнчүдүп-даа, арай элээн нарыыдадып-даа ойнап турар. Чижээлээрге, аът маңы хемчээр кажыктарның орнунга самбырага үлеглиг, ак, кара клеткалар кылып алгаш, «аъттарны» ол клеткаларга чарыштырар.
Бо таварылгада баштай чарыш эгелээр ужун орта чыскаалып алган турган «аъттар» оюн эгелээри-биле мурнап орар «аът» клеткаже киргеш, клеткалап чоруп орар, кандыг-бир «аът» ону эрте берген болза, мурнунда «аътты» оюп каапкаш, клеткаже киргеш, клеткалап чоруп орар.
Чамдык кожууннарның улузу ол оюнну нарыыдадып, берге тыртар кажыктарның бүгү талаларын «чарыштың» байдалынга таарыштырган турар.
Чижээ «аът» дүжерге бурунгаарлаар, «инек» дүжерге аткаарлаар, «хой», «өшкү» дүжерге ол черге турар дээш, оон-даа өске.
Ол ышкаш ол-ла оюннуң дүрүмнеринге үндезилээн «аът» биле «буга» чарыштырар деп оюн бар. Ол оюнну ойнап турда «аът» оруунга бир клетка (орук) кылып аар. Бир эвес «аът» маңы хемчээр дистинчек кажыктарны орук кылдыр тургузуп алган болза, база-ла ийи орукту тургузуп алыр.
Моолдарда ук оюнну самбырага клеткалар кылып алгаш, каш-даа кижи ойнаар кылдыр таарыштырган.
КАЖЫК-БИЛЕ БОДАЛАЖЫРЫ. Ойнаар кижиниң саны кызыгаар чок. Ийи баг кылдыр (команда) үстүп алыр. Кайы-даа талаларга турар кажыктарның саны дең болгаш ойнакчы бүрүзүнге билдингир болур ужурлуг. Бир баг улус алган ниити кажыын чаңгыс кижиниң эдээнге ургаш, оортан бодунуң ойнакчы бүрүзүнүң холунга өйлей чажырып бээр. Холдарда чажырган кажыктарның ниити санын ол команданың ойнакчы бүрүзү билген турар ужурлуг.
Оюннуң сорулгазы болза, ийи тала кайызы-даа боттарының улузунуң туткан кажыының санын билир тургаш, аңаа удурланыкчы таланың ойнакчыларының холдарының даштыкы хевириниң улуг-бичезин барымдаалап тургаш, оларның холда туткан кажыының санын даап санап тыпкаш, ийи таланың бүгү ойнакчыларының холдарында туткан ниити кажыктың санын шын адаары болур.
Оюннуң онзагай чүүлү, кажык туткан кижи бүрүзү бодунуң чудуруунуң даштыкы хевирин өскертип, чижээ, ийи борбак кажык тудуп алгаш, чудуруун аажок улгаттыр хөй кажык аспактап алган кижи кылдыр «мегелээр», азы хөй кажыкты бар-ла шаа-биле бичии кылдыр көргүзерни оралдажыр.
Кайы-бир тала чажырган кажыктарның санын шын адапкан болза, кажык санын тыпаан тала холда туткан кажыын дөгерезин уткан таланың өнчүзү кылдыр бериптер. Уттуруп турар таланың өнчүзү эвээжээн тудум-на оларның холга туткан кажыының санын тывары белен апаар, а удуп турар, өнчүзү хөй таланың кажыының санын тывары улам-на бергедей бээр.
Өгбелеривис ук оюнну бичии чаштарга аас саналгазын өөредиринге, дүрген санап өөрениринге, чүвениң иштики-даштыкы ишкирин, улуг-бичезин даап тургаш шын кылдыр адаптарынга, ол ышкаш чүвени дүрген медереп билиптеринге ажыглап турган.
БУГА-ШЫДЫРАА. Тыва улустуң «Буга-шыдыраа» деп оюну буга-шыдыраа, ыт-шыдыраа, тугул-шыдыраа дээн чергелиг шыйыглыг калбак ыяштарга даштар-биле ойнаар оюннар хөл-шыдырааның оранчок мурнунда тывылган. Олар болза шыдыраа оюнунуң эгези болур.
Буга-шыдырааның шөлүн аптара аксынга, анаа калбак ыяшка-даа аңгы шөл кылдыр чуруп болур.
Оюн ийи бугадан болгаш чээрби дөрт оолдардан тургустунар. Бугаларны улуг, а оолдарны бичежек сай даштардан тургузуп алыр.
Оюнга 2 кижи ойнаар: бир ойнакчы ийи буга-биле ойнаар, оларны ийи улуг борбактап каан белдирлерге тургузуп алыр;
– өске ойнакчы чээрби дөрт оолдар-биле ойнаар. Оларның сезин иштики дөрбелчинниң белдирлеринге салып алыр, а он алдызын холга арттырар (16 сан даштыкы дөрбелчинниң карышкактарының санынга дең, а ниитизи-биле шыдыраа шөлүнде 24 карышкак белдир бар, ынчангаш аңаа 24 даш херек ужуру ында).
Оюннуң сорулгазы болза, оолдарлыг кижи холда оолдарын салып тургаш, буганың оруун муңгаштаар, а бугалыг кижи эптиг үени ажыглап тургаш, пешка көжүү-биле арта халып чип тургаш, оолдарны дөгерезин чиири болур. Бир көшкеш, чүгле чаңгыс оолду чип болур. Кым бугалар-биле, а кым оолдар-биле ойнаарын холга чажырган даш аргазы-биле тодарадып алыр.
Баштайгы көштү бугалыг кижи эгелээр. Бугаларның кайы бирээзи-биле дужунда турган оолду чивишаан, төпче көжер. Ийиги кижи дараазында оолдарның чиште турар чоруун эвээжедир сорулга-биле буганың дараазында чижин дуй салыр. Көжүглерин каш базым бурунгаар боданып, санап алырын өөренир.
Оолдар-биле ойнап турар кижи холда оолдарын төнгүже салып кээр, а оолдары төне бээрге, шөлде оолдарын пешка көжүү-биле бир белдирден бир белдирже көжүп тургаш, буганы дуглаарын оралдажыр. Чиште турар оолдар чок таварылгада буга пешка көжүү-биле көжүп тургаш, чиш дилевишаан, муңгашче кирбес аргазын тывар.
Бугаларны каяа-даа муңгаштап болур, ынчалза-даа ийи шивээге (4 булуңчук- «берт шивээ», 3 булуңчук – «чадагай шивээ») муңгаштап тудар болза, ону тергиин эки тиилелге деп санаар!
Оюнну үш катап ойнаар. Бир дугаар ойнапкаш, дараазында оюнда ойнакчылар даштары-биле солчуп алыр. Ийи улай тиилээн кижи тиилекчи бооп үнер. Хайым чарарда, база катап холга чажырган даш аргазы-биле, кым кандыг даштар-биле ойнаарын тодарадып алгаш, үш дугаар оюнну ойнаар.
Ук оюнну мырыңай баштайгы амыдыралдың кижилери чогааткан деп санап болур. Оюннуң ылап утказы болза, чепсек чок хол даяң улус бөлүглежип алгаш, каскан тамы оңгарже азы ая, дузаанче улуг аңны киир сывыртап турарын илереткен. Ынчангаш бурунгу кижилер боттарының амыдырал-чуртталгазын оюн-тоглаазынга илередип, хая-дашка шыйып, көргүзүп чораанын төөгү материалдарындан билир болгай бис.
ТЕВЕК ОЮНУ. Тевек оюну чүс-чүс чылдар бурунгаар тыптып, чүс-чүс чылдарда аажок нептереп, тыва чоннуӊ хандыкшылдыг оюннарыныӊ бирээзи болуп чоруур. Тевекчи кижи кончуг кашпагайы-биле өскелерден ылгалдыг болур. Тевекти кончуг тевер кижилер муӊ ажыр безин теп чораан.
Тевекти ойнаар чуруму: тевекти хол-биле өрү октапкаш, дедир дүжүп бадып орда оӊ талакы будунуӊ иштии чарыы-биле база-ла өрү алзы теп үндүрүпер, оон бадып орда база-ла теп үндүрүптер. Ынчалдыр бут-биле теп тургаш, өрү теп үндүргенин санаар. Тевекти тевер кижиниӊ саны кызыгаар чок. Ойнакчылар чаӊгыс-чаӊгыс азы хөй бөлүктер бооп алгаш ойнаар. Бир эвес бөлүктежип алгаш теп турган болза, бөлүк бүрүзүнүӊ ойнакчыларыныӊ санын дөгерезин катай санаар. Хөй сан тепкен тала уткан болур. Уткан тала уттурган таланы «човадыр». Уттурган таладан бир кижи уткан таланың бир кижизинге тевекти өрү «каап» – октап бээр. Уткан таланың кижизи каап берген тевекти ырады теп чорудуптар. Ону «човадыр» дээр. Уткан таланың улузу дөгере човадыр. Човадып турган кижиниң будунга тевек дегбейн барган болза, азы човаттырып турар таланың бир кижизи тевекти тудуп алган болза, «човадылга» доостур. Оон оюн катап база эгелээр.
ЧИНЧИ ЧАЖЫРАРЫ. Ойнакчылар ийи бөлүк бооп үстүп аар. Чинчини баштай чажырар таланы кандыг-бир арга-биле тодарадыр.
Чинчини чажырар эргени чаалап алган тала бодунуң бир төлээзин – чинчи чажырар кижини үндүрер, чамдыкта улустуң олурган аайы-биле ээлчег ёзугаар. Ук кижи улустуң дөгерезиниң холунга чинчини тудускан хевирни көргүспүшаан, ойнакчыларның иштинден бир-ле кижиниң холунга чинчини чажырып каар. тала чажырар, а тыппаан болза, дараазында чажырылгада дилээрин база үргүлчүлээр.
Ойнакчылар дөгерези ийи холун чудуруктанып алгаш, көзүлдүр бурунгаар сунгулап алыр. Чинчини тывар тала доктааттынган чурум ёзугаар, бир азы үш холду ажыдар. Бир эвес ажыткан холдарның кайы-бирээзинден чинчини тып алган болза, ам ол чинчини тып тура бир кижиниң ийи холунуң чүгле бирээзин, өске бир кижиниң база бир холун ажыдарын чөпшээрээр.
Чажырган чинчини үш катап тыппаан таланы «шиидер». «Шииттирген» тала ниитизи-биле, азы чинчи «дилээринге» хөй катап киришкен кижиге даалга ёзугаар, чок болза ырлаар, чок болза каргыраалап, хөөмейлээр азы чок болза шүлүктээр. «Шииткелди» күүсеткен соонда ол талага чажырары-биле чинчини бээр.
АСКАК-КАДАЙ. Тываныӊ тус-тус черлеринге аскак-кадай оюнун аңгы-аңгы кылдыр адаар чораан: аскак-кадай, күске-моортай дээш о.ѳ.
Кол рольда: Аза-кадай болгаш авазы, ажы-төлү.
Оюннуӊ тургузуу: авазыныӊ соондан ажы-төлү дистинчир чаңгыс одуруг кылдыр бот-боттарындан тутунчуп туруп алырлар.
Авазы аза-кадай биле ужуражып келирге, аразында диалог чоруп турар:
– Аза-кадай: (Аза-кадай даңзазын сунар)
– Авазы: чок аза таакпызы тыртпас мен, ада-өгбем таакпызын тыртар мен!
– Аза-кадай: ындыг болза артыӊда чүл?
– Авазы: көгээржик!
– Аза-кадай: көгээржиктиӊ артында чүл?
– Авазы: көгээржиктиӊ артында ооӊ хөлегези!
– Аза-кадай: көгээржиктиӊ хөлегезиниӊ артында чүл?
– Авазы: мээӊ ажы-төлүм!
– Аза-кадай: ындыг болза ажы-төлүӊ бирээзин бер! дээш ажы-төлүн чиир дээш халый-ла бээр.
Ол үеде авазы уругларын камгалап хөрээ-биле чажырып дуглап тургаш, аза-кадайныӊ оруун муӊгаштап аай-дедир халыыр. Кажан аза-кадай ажы-тѳлүнүӊ бирээзин тудуп алырга ол оюндан үнген турар ужурлуг.
Ынчалдыр-ла оюн сѳѳлгү уруунга чедир уламчылаар.
ТЫВА ЧА АДАР ОЮН: БАГ АДАР ХЕВИРИ. Амгы үеде тыва эр кижиниӊ мѳзү-бүдүжүн, угаан-медерелин база хей-аъдын, сүлде-сүзүүн бедидеринге ѳгбелеривистиӊ ойнап чораан оюннары улуг салдарлыг.
Тыва эр кижиниӊ үш оюнунга бурун шагдан бээр ча адары, аът чарыштырары база хүреш хамааржыр дээрзин кижи бүрүзү билир.
Бурунгу ѳгбелеривис үе-дүптен бээр ук оюннарны адаан-мѳѳрейлерге ойнап, боттарыныӊ угаангыр-сагынгырын база күш-шыдалын шенежип чорааннар. Ооӊ дугайында чоннуӊ аас чогаалында, ылаӊгыя маадырлыг тоолдарда кончуг делгереӊгейи-биле бижип турар.
Кол маадырның кайгамчык түрлүг овур-хевирин дамчыдарда, бир-ле дугаар, ооң эдилеп чорууру ча, согунун таварыштыр илередир. Чижээлээрге: «Боктуг-Кириш, Бора-Шээлей» деп маадырлыг тоолда Боктуг-Кириштиӊ овур-хевирин чуруп тура, “үстүү сагында үжен улу сиилип кылган, алдыы сагында алдан улу сиилип кылган, кадыг кара чалыг, хан хожуула октуг” деп турар.
Ук чижектен алгаш кѳѳр болзувусса, ча, согун тыва чоннуӊ амыдыралынга база бир кол рольду ойнап чораан. Ол чүгле адаан-мѳѳрейге ажыктыг эвес, а аӊнаар-меӊнээринге-даа чугула эт болуп чораан.
Тыва үндезин культура тѳвү 2015 чылдан тура “Тыва ча адар оюн: бага адар хевирин” сайзырадып национал байырлалдар Шагаа, Наадым үезинде калбаа-биле эрттирип эгелей берген. Шагааныӊ дѳрт чаазында тыва чаныӊ согунун йѳрээп тургаш үндүр адып, элээди оолдар болгаш улуг эр улус аразында тыва чага маргылдаалыг оюннар ажыттынып эгелээр.
