Бүдүү хүнү – муңгаш чарары. Моолдуң сеңгел тываларының Шагаа байырлалын уткуурунуң чуруму. Б. Баярсайхан
Чылдыӊ сөөлгү хүнүн бүдүү дээр. Бүдүү хүнү дээрге, чылдың эң сөөлгү хүнү болурундан аңгыда, бүдүн чылдың ол-ла дүнезинде ай шуут үнмес хүнге санаттырар – аът кулаа көзүлбес, караңгы кежээни ол дүне эскерип болур.
Бүдүү хүнүнде бок, довурак холбашкан ажыл кылбас ужурлуг. Эрги сан-биле 29-туң хүнүнге чедир хамык чүүлүн аштап арыглап, идик-хевин чуп алган турар ужурлуг. Ол хүн бажыңынга чула кыпсып, Шагааның аъш-чемин белеткээр, үүжезин чазып, ужа-төжүн, эът-чемин быжырар, хөөрге таакпызын, чаа идик-хевин белеткээр чижектиг ажылын кылган соонда, кежээзинде бүдүүлээр ёзулал эгелээр.
Маңаа бир тоолчургу чугаа-биле таныжып көрээлиңер: Шаг шаанда Лхам дээр бурган Шагаа айының бир чаазында эртен эрте чер-делегейде кижи бүрүзүнге кээп, база бир назынны хайырлаар турган дээр. Бир катап бурган оранындан Лхам башкы чалараары-биле орукка үнүптери билек, ооң оруунга аза-четкерлерниң элчилери саат болуп, чорутпайн туруп берген иргин. Ынчаар бурганның мунган аъды аза-четкерлер аъттары-биле демисежип тургаш, азаның мунган аъдының будун кемдедир теп каапкаш, Лхам бурганны чедирер черинге эккеп тур. Ол үеден эгелеп, бо тоолчургу чугаага даянып, аал-аалдарынга бүдүүнүң хүнүнде инек чилии дүлүп алгаш, чилиг сый шавар чаңчыл тывылган деп санап турар.
Сеңгел тывалары бүдүүнүң кежээзинде аалының эң-не улуг назылыг кижизиниң өөнге чыглып алгаш, инектиң чилиин азы хендирбезин дүлүп алгаш, келген кижи бүрүзүнге эъдин үлей амзадып, чараштыр хемдээн соонда, өгде эр улус сыя шавар. Кым бирээзи сый шавар орта, өгде олурганнар:
Чаа, буура чылы үндү,
Бодаган чылы кирди,
Эрги чылывысты үдедивис,
Чаа чылывысты уткуулуңар азы «Бүдүү чарылды» – деп алгыржыр чаңчылдыг.
Сынган чилигни тавакка дозуп алгаш, аалдың ээзинге бээр. Өг ээзи баштайында от бурганынга өргүүр, ооң соонда аалда кижи бүрүзүнге бичиилеп амзадыр. Хендирбе сый шапкан таварылгада, ол хендирбени кадакка ораагаш, ол аал шыгжап алыр. Сөөлгү үеде хендирбе сый шаап турар улус хендирбениң чүн турар үдүн өттүр ак пөс-биле чалама баглап алгаш, күжүн шенежир апарган. Үш катап шенээш, чадап каан кижи ол баглап каан чалама пөске бодунуң шаа-биле акшаны баглап каар. Ынчап тургаш, кым-бирээзи сыя хаптарга, ол кижи чаламага баглаан акшаны дөгерезин алыр. Ол кижи ол чылын эң бай-шыырак болур ужурлуг деп оштаарлар. Бүдүүнү чарган соонда, ол аалга буска хайындырган бууза, хуужуур дээн чижектиг «бүдүү чемнери-биле» аштанып чемненирлер. Бүдүү чарар ёзулалды кылыр аал ол төрел аймактың эң-не улуг назылыг кижиниң аалы болур. Ол аалга кээрде, өг-бүрүзү чаа хайындырган хөнек шайлыг, бир тавак аъш-чемниг, хайындырган буузазын ап алган кээр. Бүдүүнү чарбышаан, ажы-төлү шупту кажыктап, даалылап, кезек ойнап-хөглээн соонда, аал-аалдарынче эртенги Шагаа хүнүн уткууру-биле чанар.
Чон Шагааныӊ дүжерин манавышаан, белектеп алган чаагай чемин чип, хондур солун-чугаалажыр, хөөрежир, тоолдажыр, оюн-тоглаалаар.
