Шагаа байырлалының эрттирер чижек чорудуглары
Сценарий №1
Уруглар садтарында чаштарга, эге школа өөреникчилеринге Шагаанын ёзулалдарын таныштырып өөредир кичээлдиң чорудуу
(Хемчегниӊ эртер черин темага таарыштыр дерип каастаан болгаш уруглар шупту тыва идик-хептерлиг болур).
Башкы: Эки хүннүӊ амыр-мендизи-биле, бистиӊ бичии чаштарывыс!
(уругларныӊ мендилежирин манап алыр)
Башкы: Тыва чоннуӊ чаагай, ыдык ёзулалдарлыг кандыг байырлалы моорлап кел чыдар ийик?
(уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Ийе, эр-хейлер шын-дыр! Чаагай чолдуг Шагаавыс бо моорлап келди! Шагаада чүнү канчаар ийик бис, уруглар?
(уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Ѳг-бүлениӊ улуг улузу Шагаа байырлалыныӊ аъш-чемин белеткеп, чаптанчыг чаш чаштарынга тыва хептерин даарап берип, аал-оранын, бажыӊ-балгадын арыглап, аштап турар боор, а силер ышкаш чаштар оларга дузалажыр. Ол ышкаш чүгле аал-оранны, бажыӊ-балгатты арыглаарында эвес, а иштики сагыш-сеткилди база арыглаары болур, уруглар. Ол дээрге багай бодалдар бодавас, бир эжи-биле маргыжып алган болза, барып буруузун миннип, эптежип алыр. Чаа чылче чаа арыг бодалдарлыг, сагыш-сеткилдиг аалдап кирери чугула. Бо бүгүнү – Шагаага белеткел деп адаар бис.
(Билиин быжыглаары-биле уруглардан катап айтырар)
Башкы: Шагаага канчаар белеткенир болган ийик бис, уруглар?
(уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Шагаага белеткенип тура кандыг тыва чемнер кылыр ийик силерниӊ ада-иелериӊер, уруглар?
(уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Ийе, эр-хейлер: манчы, бууза, боова-боорзак, курут, ааржы, арбай далган, ѳреме, сүт дээш о.ѳ. А үүже, хырбача деп чүл, уруглар?
(уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Уруглар, бистиӊ ѳгбелеривис (кырган-ачаларывыс, кырган-аваларывыс) шаандан тура Шагаага белеткелин бүдүн чылдыӊ тургузунда кылып чораан. Шагаа үезинде чиир аъш-чемин күзүн мал-маган семис, чаагай турар үеде белеткээш шыгжап, Шагаа үезинде уштуп, бузар турган-дыр, уруглар. Шээр болгаш бода малдыӊ улуг хырнынга оларны дѳгерген ишти-хырнын, эъдин шыгжап үүжелеп алыр чораан. Ону болза үүже, хырбача дээр.
(Билиин быжыглаары-биле уруглардан катап айтырар)
Башкы: Шагаа деп сѳс кандыг уткалыг? Чүнү илередип турар, уруглар?
(уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Шаг дээрге үе, аа дээрге иениӊ аа сүдү дээн ханы утка сиңген байырлал болуп турар. Шагныӊ аазы, шагныӊ чаазы дээрге эрги чыл эртип, чаа чыл дүжүп турар чыл солчулгазы. Бистиӊ ѳгбелеривис Шагааныӊ үнүп келирин дээрде турар ай санаашкыны-биле илередип ап чоруур. Шагаа дээрге дыка хѳй ханы утка сиӊирген ёзулалдарлыг байырлал. Кандыг ёзулалдар бар деп бодап тур силер, уруглар?
(уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Эӊ-не баштай, Шагааныӊ бир дугаар хүнү дүжүп, хүннүӊ херелдери чаа-ла чер кырынга дээр турар үеде, саӊ салыр деп ёзулал бар. Ооӊ кол утказы болза, тыва кижи бойдус-биле харылзаазы тускай болганда, оран-делегейниӊ ээлеринге ак сүдүн ѳргүп, артыш чыдын чытталдырып, үнүп орар чаа чыл бүгү-ле эки чүүлдерни эккээр болзун деп дилеп, чалбарып турар ёзулал болур. Саӊны арыг, бедик тей, даг кырынга салыр. Аӊаа чүгле ѳг-бүлениӊ эр улузу турар болур.
(Билиин быжыглаары-биле уруглардан катап айтырар)
Башкы: Саӊ салган соонда бүгү тыва чон аразында чаа чылдыӊ амыр-мендизин солчуп чолукшулга ёзулалын кылып чорудар. Ол ёзулалды канчаар кылыр ийик бис, кым билир, чугаалап кѳрүӊерем, уруглар.
(уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Чолукшуур ёзулал болза, чылда бир катап болур: Шагаада азы үр үеде көрүшпээн улус чолукшуур. Бичии назылыг кижи бир дугаарында адыштарын өрү көрүндүр холун сунар, а улуг назылыг кижи адыштарын куду көрүндүр салыр. Ол дээрге-ле, «бичии меӊээ даянып болур силер, силерниӊ чагыг-сүмеӊер кезээ шагда хүлээп алыр мен» дээни ол. Улуг назылыг кижи «ол хүндүткелди хүлээп алдым, сеӊээ мээӊ буяным, назыным четсин» дээн сагыш-сеткилдиг, кырындан холдарыныӊ адыштары куду көрүндүр шенек дужу чедир кырынга салыр.
(Уругларны чалап алгаш, бот-боттарынга кѳргүзүп тургаш ѳѳредир).
Башкы: Кадак деп чүл, уруглар?
(Уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Чүге кадакты бээр деп бодаар силер, уруглар?
(Уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Кадак дээрге улуг назылыг болгаш хүндүткелдиг кижилерге сѳӊнээр эт болуп турар. Кадакты шын сѳңнээр болур, уруглар.
(Уругларны үндүр чалааш, шын сѳӊнээрин кѳргүзүп ѳѳредир).
Башкы: Бо кол ёзулалдарны кылып чоруткан соонда Шагаа байырлалыныӊ аъштаныр-чемненир, ойнаар-хѳглээр кезээнче кирер бис, уруглар. Кандыг тыва оюннар, мѳѳрейлер билир силер?
(Уругларныӊ харыызын манаар)
Башкы: Эр-хейлер, дүрген чугаа, узун тыныш, тывызыктажыр, тоолдажыр, үлегер домактар чугаалаар, йѳрээл сѳстер сѳглээр. Оюннар дээр болза, кажыктажыр, аскак кадайлажыр, буга-шыдыраа, панчык, тевек ойнаар дээш-ле баар бис, уруглар. (Дараазында, аӊгы-аӊгы шѳлдерже чарлып, оюннарны уругларга ойнады бээр).
