Шагаа байырлалында уругларга шиижиткен чижек көргүзүг
«ҮШ ЧҮҮЛ ЭРТЕМНИГ ООЛ»
Сцена кыры.
Тоолчу тоолду ыдып эгелээр.
Шыянам эртенгиниӊ эртезинде, бурунгунуӊ мурнунда, буга деге мыйызы буступ дүжүп, тениӊ мыйызы дээринге шаштыгып, Сүт-хөл шалбаа, Сүмбер-Уула тей турар шагда чүвеӊ иргин.
Кырган адалыг, үжен шаа өшкүлүг, үжен шаа инектиг, үжен шаа чылгылыг чаӊгыс оол чоруп тур. Оолдуӊ кырган адазы назылап кырааш, мөчүй берген. Кады төрээн акы-дуӊмазы-даа чок. Эр чаӊгыс кижи мынча хөй малды канчаар мен, үш чүзүн малым-биле, үш чүүл эртемге өөренип алыйн дээш, демги оол Чиге соӊгу чүкчке чоруп кааптыр эвеспе!
(Хѳгжүм салыр)
Ол бар чыдарга, орук аксынга үш өг турган. Бир өгге кире бээрге, хөй улус шыдыраа салып олурган-даа чүвеӊ иргин оо! (бо үеде хөгжүм) Өскүс-оол аът мунуп алган, (ол-ла ыры иштинде сцена кырындан залче кире халдып, уруглар аразы-биле эртер. Залче эрте бээрге, сцена кырында шыдыраа өөредир кижи олурупкан орар. Өскүс-оол залдан сцена кырынче үнүп келгеш, шыдыраачы-биле менди солчуп чугаалажып эгелээр).
Шыдыраачы: «Кайыын келдиӊ, чүү дугайлыг чор сен, оглум?» – диген.
Оол: – Амыр менди! Чиге мурнуу чүктен келдим. Бот болза эр кара чаӊгыс кижи мен, үш чүзүн малым биле, үш чүүл эртемге өөренип алыйн дээш чор мен, мени шыдырааӊарга өөредип каап көрүӊер, үжен өшкүмнү алыр силер.
Шыдыраачы: – Оо эртемге сундулуг оол дыр сен, шыдыраа дээрге кончуг угаангыр, сагынгырын өөредир эки оюн, үжен өшкүӊ бээр болзуӊза өөредир бооп тур бис. (Хѳгжүм, Шыдыраачы Өскүс-оолду өөредип эгелээр аай-дедир көжүп ынчап олургаш Өскүс-оол удуп эгелээр).
– Оол – Үш эртемниӊ бирээзинге өоренип алдым, ам ийи чүүл эртем арты. (Хогжум салыр, Оол катап-ла залче халдып киргеш, дедир сценаже үнүп кээр)
–Оол– Экиивенер! Бо мында чүү болуп турар ирги?
– Төлгечи Хам – мында болза илби-шиди, ша-төлге салып өөредип тур мен. Кайыын келдиӊ, чүү дугайлыг чор сен оол?
-Оол – Чиге мурнуу чүктен келдим. Бот болза эр кара чаӊгыс кижи мен, үш чүзүн малым-биле, үш чүүл эртемге өөренип алыр дээш, бирээзин өөренип алдым, ам ийизи арты. Мени илби-шидиӊерге өөредип каап көрүӊер, үжен инээмни алыр силер.
– Төлгечи хам – Ында чүү боор оглум, үжен инээӊ бээр болзуӊза өөредир мен, бээр олур. (Хөгжум,илби шидиге хамааржыр төлге салыр оон-даа өске хевирлерге өөредир).
– Оол – Ийи чүүл эртемни өөренип алдым! Ам бир чүүл эртем арты. (Хөгжум, Оол амырап, өөрүп турар. Ол үеде төлгечи үне бээр, орнунга сан-санаар кижи үнүп келгеш олуруп алыр) – Амыр-менди акым силер чүнү өөредип тур силер?
– Сан-санаар – Мен болза 1-ден 100-ке чедир 100-тен 1000-га чедир сан саннап билир кылдыр өөредир кижи мен. Кайыын келдиӊ чүү дугайлыг чор сен?
– Оол – Чиге мурнуу чүктен келдим. Бот болза эр кара чаӊгыс кижи мен, үш чүзүн малым биле, үш чүул эртемге өөренип алыр дээш, ийизин өөренип алдым, ам бирээзи арты. Мени саныӊарга өөредип каап көрүӊер, үжен чылгымны алыр силер.
– Сан-санаар – үжен чылгыӊ бээр болзүӊза эки дир. 1-ден 100-ке чедир 100-тен 1000-га чедир сан саннап өөредип каайн оглум. (Хөгжум, 1, 2, 3, 4, 5, 6 … дээш өөредип эгелээр 1-ден 100-ке чедир саны кадыпкаш айтырар)
1 – деп чүл?
Оол – 1 көргеним кижи уттур бе?
Сан-санаар – 2 деп чүл?
Оол – 2 холга тутканы салыр бе?
Сан-санаар – 3 деп чул?
Оол – үш эртемге өөренгеш, Үш чүүл эртемниг оол болбас бе?
(Хөгжүм, Оол ырлап чоруптар, Сан-санаар үне бээр. Караты-Хаан кадайы үнүп кээр. Тоол ыдыкчызы уламчылаар.)
Тоолчу – Үш чүүл эртемниг оол-даа чүзү боор, үжен чылгызын берипкеш, чылгызыныӊ эӊ эки аъдын мунгаш, аалдар кезип чоруурга, чиге мурнуу чүктү эжелей чуртаан Караты-хаан деп кижи, айның чаазы хүннүң экизинде, эрги чылды удеп чаа чылды уткуп турар Шагаа байыры таварыштыр шыдыраа мөөрейи чарлаан-даа чувең иргин оой! (Хөгжүм!) Ол хаанны үш улай уткан кижи хааныӊ орнунга хаан боор. Утурар болза хаанга бажын кестирип шаажыладыр, деп мындыг болган. Кады төрээн дуӊмам бар эвес, эр кара чаӊгыс бодум бир болза хаанны-ла шүгей мен, хаан орнунга хаан болгай мен дээш, чиге мурнуу чүкче хап-ла каан чүвеӊ иргин. Үш чүүл эртемниг оол-даа чүү боор хаанныӊ аал коданынга келгеш, күдүк базып бараалгаптыр оо!
Караты-хаан – Кайыын келдиӊ чүу дугайлыг чор сен, оол?
Оол – Чиге соӊгу чүктен келдим, чиге мурнуу чүктү эжелей чуртаан Караты-хаан деп кижи шыдыраа мөөрейи чарлаан дээрге, хаан биле моорейлежип, хаанны үш улай уткаш, хаанныӊ орнунга хаан боор дээш келдим.
Караты-хаан – (Хогжум,,,хорадап) Чоп кончуг байбаӊ аастыг хей боор бо, канчаар эвес мен мону адыр!( дээш, шыдыраазын салыпкаш ойнап эгелээр.)
(Шыдырааны бичии ойнап чоруй, оол хааны матка олуртуп каар).
Караты-Хаан—- бирги удуг сээңии болду! Эр кижи үш адаанныг, шыдыраа салыры берге болгай, бодал бодаар дээш аштай бээр, суксай бээр, каям кадай аъш-чемден кыл. (Хогжум, аъш-чем белеткээш, чемни хаанга, оолга салып бээр, тоолчу уламчылаар).
Тоолчу – Шыянам. Үш чүүл эртемниг оол илбизи-биле көрүп олурарга, хаанныӊ баарында карак чырыдар, угаан сергедир кончуг эки шынарлыг чем салып каан турган иргин. Бодунуӊ баарында карак шокараӊнадыр, угаан баксырадыр багай шынарлыг чем салып каан-даа турган иргин. Күжүр оол чүзү боор, хаан көрбестиӊ аразында, өөренип алган илбизи-биле хаанныӊ баарында чемин ап алгаш, бодунуӊ баарында чемин хаанның мурнунга салгаш, чип-даа алган иргин, хаан-даа эскербейин чип алган. Чемненген соонда оол хаанны каш көшкеш-ле үш улай шүүп каан чүвеӊ иргин – оой!
Оол – Үш удуг үжелээ мээӊи болду, хаан силерниӊ чарлыыӊар күштүг! Силерниӊ бажыӊарны кескеш, силерниң орнуңарга хаан боор мен!
Караты-хаан – Хамык алдын, мөӊгүнүм, азыраан малым, ара-албатым шуптузун ал, чүгле мени дириг салып көр…
Оол – Хаанны канчаарыл уруглар!? Өршээр бе? Чаа хаанны өршээп каалыңар!
Шаг чаагай, Шагаа чаагай! Чаа чылда эки санап, бижип, номчуп өөренириӊерни күзедим уруглар! Үнер чылды менди-чаагай уткуулуӊар! Шаг чаагай, Шагаа чаагай!
(хөглүг ыры ырлай бээр, оюннар кезээнче кире бээр).
