Сценарий №4
Төрел-аймак чоннуң аразынга болуп эрттер Шагаа байырлалының чижек чорудуу
Чолукшулга ёзулалы. Сцена кыры-даа болуп болур, ажык дээр адаанга-даа болуп болур, амыр-менди солчуп Шагаа байырлаарын хүлээнчири (эрткен чылгы Шагаа эрттирген аймак биле бо чылгы хүлээнип турар аймактыӊ улуг өгбелери, харысаалгалыг кижилери чыглып келген чон мурнунга аразынга чолукшуп, амыр-мендизин айтырып, кадаан сөӊнээр. Шупту чолукшуп турда аянныг тыва аялга ойнап турар. Чолукшуур езулал соонда, эрткен чылгы Шагаа байырлалын эрттирген аймакты үдээр).
- Башкарыкчы үнүп келир;
- Аймактыӊ улуг өгбези (аргалыг болза, эр хиндиктиг) йөрээл салыр;
- Башкарыкчы байырлалдыӊ кезектери-биле таныштырар;
- Оюн-тоглаа кезээ;
- Шаӊналдар;
- Төнчүзүнде тыва чоннуӊ самы «Челер ой»-биле доозар.
Шупту арат-чон тыва идик-хептиг, байырлал шинчизи киир аянныг тывва ырыларны салып каан турар.
Эрткен чылгы биле бо чылгы аймактыӊ төлээлери үнүп келгеш, чолукшуур, оон соонда кадак сөннээр езулалдарны кылыр. Ол дээрге-ле Шагаа байырлалын эрттирерин хүлээнчип турары болур. Чолукшуурда улуг назылыг кижиже биче назылыг адыштарын өөрү тудуп холун сунар, улуг назылыг кижи мендилешкен кижиниӊ холдарыныӊ кырынга база ийи холдарын салгаш чугаа кылыр:
–Амыр-ла бе?!
-Амыр-ла!
-Шагаа найыр чаагай болду бе?
– Чаагай болду. Силернииӊге чаагай болду бе?
-Чаагай-ла болду ийин.
– Ыт-куш сол-ла бе?
–Сол-ла-дыр! – дээш эрткен чылгы аймактыӊ улузу бо чылгы аймактыӊ төлээлеринге кадакты сөӊнээр. Ооӊ соонда оларны үдеп, хүлээнип алган аймактыӊ улуг өгбези йөрээл салыр:
Айым чаазы,
Хүнүм эртези!
Эрги чылды үдеп тур мен.
Чаа чылды уткуп тур мен.
Буура дег чыл эртти,
Бодаган дег чыл келди.
Эжен саӊым салып алган
Эки чемим дээжизин өргүп,
Чамбы дипке чажыым чажып,
Чалбарып тур мен!
Чыл келди,
Чылан кежи түледи,
Эрттип турар эрги чылым
Эртинезин хайырлазын!
Уткуп турар чаа чылым
Уттундурбас кежиктиг,
Ууттунмас буянныг болзун!
Эки чүве элбек болзун,
Багай чүве чок болзун!
Арбай-тараа чаагай болзун!
Аъш-чем элбек болзун!
Албаты чонга аарыг турбазын,
Азыраан малга хамчык турбазын!
Алдай-таӊдым кезииримге,
Аӊы-меӊи аайлыг болзун!
Агым суунга баарымга,
Алдын балыы элбек болзун!
КУРАЙ-КУРАЙ-КУРАЙ!!!!
Башкарыкчы үнүп келир
Башкарыкчы: Хайыралыг ха-дуӊма чоннувус! Чүрээвистиӊ ханызындан силерге мөгейип, шаӊныӊ аазы Шаага – биле чаагай кежиктерни күзеп тур бис, хүӊдүлүг чонувус!!! Силерниӊ мурнуӊарда (дээш аймакты кысказы-биле таныштырып чугаалаптар).
Башкарыкчы:
Амыр-менди, хүндүлүг чонувус! Амырлажып-мендилежип, үнүп орар бурун шагдан дамчып келген ыдыктыг «Шагаа» байырлалывыста чыглып келдивис. Эрги чылды үдеп, чаа чылды уткуп ап турар чыл солчулгазы – Шагаа-биле!
Башкарыкчы: Кандыг-даа байырлалдыӊ, ооӊ иштинде Шагааныӊ дөзү – кадыкшылды, тайбыӊ болгаш бай-шыырак чуртталганы ужуктаан кылдынныг болур. Шаг үеден бээр байырлалдарныӊ, ылаӊгыя Чаа чылдыӊ эгези кандыг-бир чоннуӊ кылып чорааны ажыл-агыйындан хамааржыр чораан – тараа ажыл-агыйлыг улус болза – мал төрээниниӊ соонда бе азы мал күш кире бергенинде бе – бир-ле ажыл-агый-биле холбаалыг үени шилип алыр чораан.
Башкарыкчы: Бо байырлалдыӊ ханы утказы адында безин илереттинген. Шагааны тыва чон «Шагныӊ чаазы» кылдыр тайылбырлаар. Чуртталганыӊ чаа догланыышкыны, дескиндирии, чаа чуртталганыӊ эгези, ай календары-биле Чаа чылдыӊ эгези.
Шагаа байыралынын ёзу-чурумнуг кылдыныглары, ооӊ шупту кезектери ханы уткалыг. Ол кандыг кылдыныгларыл?
Башкарыкчы: Бирээде, Шагааныӊ бүдүү айында сеткил-сагышты эдип – чазаар, чаагайжыдар, эки бодалдар болгаш ак сагыш-биле сүзүктээри, идик-хепти, аал-оранны, бажыӊ-балгатты арыглаары, аъш-чемни, идик-хепти белеткээри. Бурганнар мурнунда ширээге чула кыпсыры болгаш чемниӊ дээжизин өргүүрү.
Башкарыкчы: Ийиде, бүдүү дүнезинде удувазы албан эвес-даа бол, тывалар өг-бүлелеринге тоолдажып, солун-чугаалажып, оюннар ойнап уткуп алыр турган.
Уште, бир дугаар хүннүң даӊ-бажында саӊ салыры
Башкарыкчы: Дөрте, хүндүткел-биле чолукшуур ёзулал.
Беште, ак ай дургузунда эки үүле кылыр, аалдажыыры, өгге кирген аалчылдарны хүндүлээри, чемгерери.
Алдыда, оюн-тоглаа, тыва оюннарны ойнаары. Бо ёзулалдар амгы үеге чедир сагыттынып турар.
Башкарыкчы: Шагааны байырлап тура, араганы ишпес чораан, чуге дизе, бистиӊ өгбелеривис араганы аза-четкерниӊ суксуну деп санап турган. Ынчангаш Шагаа байырлалы дээрге – тываларныӊ эӊ-не хөглүг, эӊ-не элээр эртер байырлалы чораан.
Башкарыкчы:
ШАГАА – улус чоннуң төөгүден байырлалы.
ШАГАА – эргилип кээр чаа чылдың езулалы.
Ынчангаш, хүндүлүг чоннувус, силер бүгүдени Шагаавыстыӊ оюн-тоглаа кезээнче киирер-дыр бис. Аӊгы-аӊгы шөлдерде оюннарже идепкейлиг киржириӊерни кыйгырдывыс!!!
Оюн-тогла кезээ
Башкарыкчы: Хүндүлүг чоннувус, тергииннерниӊ тергииннерин илередип, шаӊнап-мактаар-дыр бис.
(шаӊнал кезээ)
Башкарыкчы: Ойтулааштап, самнап чораан өгбелервисти чаӊчылдарын сагып бүгүдени тыва чоннуӊ самы «Челер ой»-че чалап тур бис!!!
Сам «Челер ой»
Башкарыкчы: Шагныӊ аазы чаагай чолду сѳӊнээр болзун! Курай-Курай-Курай!!!
(чон тарап чоруур)
