Шагаада чолукшууру
Саӊ салган соонда, чаа хүн үнүп кээрге, чолукшуур деп ёзулал эгелей бээр. Чолукшулга деп сөс «чол, чол-кежик» деп сөстен укталган болуп турар. Ол дээрге кижилерниӊ бот-боттарынга хүндүткел, аас-кежик илереткен байыр чедириишкини болур.
Чолукшуур ёзулал болза, чылда бир катап болур: Шагаада азы үр үеде көрүшпээн улус чолукшуур. Бичии назылыг кижи бир дугаарында адыштарын өрү көрүндүр холун сунар, а улуг назылыг кижи адыштарын куду көрүндүр салыр. Ол дээрге-ле, «бичии меӊээ даянып болур силер, силерниӊ чагыг-сүмеӊер кезээ шагда хүлээп алыр мен» дээни ол. Улуг назылыг кижи «ол хүндүткелди хүлээп алдым, сеӊээ мээӊ буяным, назыным четсин» дээн сагыш-сеткилдиг, кырындан холдарыныӊ адыштары куду көрүндүр шенек дужу чедир кырынга салыр.
Өг-бүлеге болза, уруглары баштай ачазы, ооӊ соонда авазы, улуг акылары болгаш угбалары-биле чолукшуур. Ашак-кадай улус чолукшувас. Чүге дээрге ашак-кадай улусту чаӊгыс кижи кылдыр санаар.
1.5. Кадак сѳӊнээр ёзулал
Шагаада улуг назылыг кижилерге хүндүткелин илередип, оларга кадак сөңнээри өгбелеривистиң чаагай чаңчылы. Кадак – хүндүткелдиӊ, арыг болгаш эп-найыралдыг хамаарылганыӊ, ак сеткилдиӊ демдээ. Кадакты сөңнээри болгаш хүлээп алыры доктаамал дүрүмнерге чагыртып чоруур.
Кадактың аксын берип турар кижиниӊ талазынче көрүндүр сунар. Ол дээрге «аас-кежик силерде болзун» деп, арыг сагыш-сеткилдиӊ ханызындан кызыгаар чок аас-кежик күзээшкининиӊ демдээ. Кадакты хүлээп ап турар кижи туруп келгеш, тонун өөктээш, курун куржаныр. Хүндүткелдиӊ улуг демдээнге өөрүп четтиргенин мөгейиг-биле илередип, ажык адыштарын бурунгаар сунгаш, йөрээлди төндүр дыӊнаан соонда кадакты хүлээп алыр. Хүлээп алган кижи кадакты оӊ талазындан солагай талазынче ортузундан сыга тудуп, дүрүп алгаш, хойлап алыр (тыва тоннуг болза) азы бедик хир чок черге салып алыр. А өгбе кижи кадакты олура хүлээп ап болур. Улуг назылыг кижи аныяк кижилерге кадакты кедирип болур, бичии кижи – болбас. Оон аӊгыда, кадакты лама-башкылар кедирип болур.
Айызын, номнуӊ күжүн берип турары ол.
Кадактыӊ өӊү база ханы утканы бодунда сиӊирген болур. Кадак доктаамал 5 өӊнүг. Ак кадак – ыдык, арыг сагыш-сеткил, төнчү чок аас-кежиктиӊ демдээ. Көк – идегел, кызыгаар чок оожургал, Мөӊге Көк Дээрниӊ демдээ. Ногаан – оттуушкун, сайзырал, моондакты ажып эртериниӊ демдээ. Кызыл – ынакшылдыӊ, эрге-чагырганыӊ болгаш багай күштерге удур туржуп шыдаарыныӊ, оларны тиилээриниӊ демдээ. Сарыг – чедимчелиг чуртталганың, шажын-чүдүлгениң демдээ.
