Тоол деп сөс-биле тывалар тоолдарны болгаш маадырлыг тоолдарны адап турар. Тыва улустуң аас чогаалының шинчилекчилери Д.С. Куулар, С.М. Орус-оол, З.Б. Самдан тыва улустуң аас чогаалында тоолдарны дараазында жанрларга чарып турар: маадырлыг тоол – эң-не улуг жанр, анаа (кара) тоолдар, хуулгаазын, дириг амытаннар дугайында, дистинчек болгаш баштак тоолдар деп аңгылап турар.
Ук тоолдарны ыдып, тоолдаар кижини тоолчу дээр. Тоолчу болгаш тоол ыдары – тыва культураның бир тускай адыры.
ТР-ның Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдуның ажылдакчылары институттуң тургустунганындан бээр тыва улустуң аас чогаалын салым-чаяанныг, уран чечен кижилерден чыып, бижиттирип эгелээн.
Институттуң эртем экспедицияларының үезинде чыып, эртирип турганы слеттарының үезинде хөй маадырлыг тоолдарны, биче хемчээлдиг тоолдарны, улустуң ырлары, кожамыктары, тывызыктары, үлегер домактарын, уруглар аас чогаалын чондан чыып бижиткеш, эртем архивинде шыгжап турар.
Сибирниң болгаш ыраккы чөөн чүктүң чоннарының аас чогаалының тураскаалдары деп улуг серияже «Тыва улустуң тоолдары», «Тыва улустуң маадырлыг тоолдары» деп 2 томну киирип, тыва тоол болгаш тоолчулар дугайында эртем-шинчилел ажылдарының таваа салдынган.
Тыва улустуң хөгжүм культуразының шинчилекчизи А. Аксенов шаандагы тывалар, ылаңгыя бай-шыдалдыг улус кандыг-бир байырлал уткуй тоолчуну аалынче чалап, тоолдадыр турган деп айтып турар. (Аксенов, 1964:16).
Тоолчулар көшкүн амыдыралдыг ниитилелде тускай хүндүткелдиг туруштуг кижилер турган. Тоолчуларны аңнаарда, узун орук чоруурда чалап алыр. Тоолчунуң тоолу черниң ээлериниң кулаан дыштандырар, амырадыр, ынчангаш аңнаашкын олчалыг болур деп бүзүреп турганнар.
Оон аңгыда тоол ыдар салым кижи бүрүзүнге дүшпес, тоолчу болур тускай чаяалгалыг болгаш тоолчу кылдыр чүгле ону боду сонуургап, боду өөренип алыксап турар кижини өөредип турган. Ол кижи изиг күзелдиг болгаш бойдустан чечен-мерген болгаш сагынгыр, улуг хемчээлдиг тоолду дыңнап өөренип ап шыдаар кижини өөредип турган. Чижелээрге Улуг-Хем кожууннуң улуг тоолчузу Түлүш Баазаңайның авазы оглун тоолчу кылдыр өөретсин дээш тоолчу Конгаржыкка аът берген.
Тывалар тоолга болгаш тоол ыдар чаңчылга кончуг хумагалыг хамаарылгалыг турганнар. Тоолду кижиниң амыдыралының бир онзагай үезинде ыдары чугула деп санап чорааннар, чижелээрге чаш кижи төрүттүнгенде чаш тургаш-ла маадырлыг чоруктар кылып эгелээр маадырлыг тоолдарны ыдар турган, чижээ: Хунан-Кара. Чаш кижи үр чурттаар болгаш эки кижи болур деп чугаалаар турганнар. Аараан кижиге болгаш кижи чок болган черге тускай сюжетиг тоолдарны ыдар турган, чижээ: Бай-Бээледи деп тоол. Кижи чок болган черге тоол ыдарга дуу оранга ол кижиге эки база ооң арткан төрелдеринге эки болур деп санап чорааннар.
Тоолчу кижи билир тоолун ыдып бээрин дилээрге дыңнакчыларның күзелин боттандырып тоолду албан ыдып бээр турган. Ол дугайында “Тоолду чүге чажырып болбас” деп тоолда тайылбырлаан. Тоолдуң ээлери кайы тоолду ыдар ирги дээш эргин кырында олуруп алган манап олурар, бир эвес ол тоолдарның кайызын-даа ытпайн баар болза тоол ээлери тоолчуну шаажылап болур. Тоол ээлери тоолчуну камгалап-карактап чоруур болганындан олар улуг назылыг, оларга кара күштер күш четпес тускай камгаладыг болур деп бистиң өгбелеривис бүзүреп чораан.
Тоолду хөй улус чыылган байырлалдарга Шагаага, Наадымга, төрел-аймактың дагылгаларынга, мөге салган, ча аткан болгаш аът чарыштырган үелерде оюн-тоглаа кылдыр ыдып турган. Оон аңгыда уругларга сонуургадып, оюн-тоглаа хевиринге узун кышкы кежээлерде өг-бүлеге тоолдаары база чугула турган (Самдан, 1994: 27-28).
Шагааның бүдүүзүнде «Бокту-Кириш Бора-Шээлей» деп тыва улустуң маадырлыг тоолун ыдар турган.
Тоолду Үгер сылдыс кире бээринге чедир азы сооктар эрте бээринге чедир ыдар турган.
Тоолду тыва улус ийи арга-биле ыдар турган: чугаалап болгаш ырлап ыдар. Ырлап ыдар арга ийи аңгы хевирлиг: алганып (каңзып) ыдар база ырлап ыдар (Кыргыс, 1997: 39).
Тоолду Шагаада ыдары чугула турганын дараазында барымдаалар-биле бадыткап болур:
Шагаа дээрге соок биле чылыгның солчуп турар үези, эрги биле чаа солчуп турар. Тыва улустуң чаңчылдары ёзугаар күс, кыш караңгы үеге хамааржыр (бойдус удуп чыдар), а час, чай чырык, ак (бойдус оттуп турар, өзүп турар) үе биле холбаалыг, ынчангаш кара биле ак солчуп турар айыылдыг үе (Хертек, 2020.).
Шагаада шаанда өгбелеривис кадак солчуп, Шагаа-биле боттарынга белек бээр чаңчылдыг. Ук белектиң утказы Шагаада кижи бүрүзү назынынга бир харны немеп, бодунуң чуртталгазында чаа чылды уткуп турары боор.
Ынчангаш үе солчуп турар үеде тоол ыдары, тоол дыңнаары чугула, камгалалдыг турган.
