Шагааның аъш-чеми
Шагаа хүнүнде шайлажыр. Улуг назылыг кырганнарның азы бир кодан аалдың улуг өө кожа-хелбээ кижилерин баштай шайладыр. Өг-бүле бүрүзү шала күскээр белеткеп алган аъжын-чемин улуг пашка дүлүп, үүжезин, чодураалыг чөкпээн, хырбачазын бузар. Деспи тавак долу боова, борзак, тараа, далган, ааржыны делгеп салыптар.
Мал ажылдыг көшкүн тываларга эң таарымчалыг чем сүт дээрзин амыдырал бадыткаан. Олар сүттү үнелээр, хүндүлээр болгаш оон кылган янзы-бүрү чемнерни «ак чем» дээр. Сүттү бүгү чемниң дээжизи кылдыр санаар.
СҮТТҮГ ШАЙ. Сүттүг шай тываларның эң ынак чем шынарлыг суксуну, хүндүткел суксуну. Сүттүг шай кижиниң суксаанын эки чандырар, күш киирип сергедир. Инек сүдүнден аңгыда хой, өшкү сүдү-биле сүттээн шай кайгамчык чаагай. Отка пашты салгаш, сугну кудар, соктаан шайны база хөй эвес дусту каггаш хайындырар. Хайынган шай саргарып, чеми четчип кээрге, кырынче сүттү кудар. Чиг сүт-биле сүттээш быжыр саарар. Шайның сүдү бышкан соонда хөнекче шүүр дамчыштыр хымыш-биле кудар.
ЧАЛАҢ СҮТТЕН КЫСКАН БЫШТАК. Чаа сагган сүттү улуг шой пашка хайындырар. Сүт көдүрлүп келирге, хоюдуп каан ажыг эвес таракты кырынче кудар. Элээн болганда сарыг-сүт кырынга итпек, а ооң кырынга ак көвүкчүгеш үнүп келир. Ол итпекти тускай белеткеп каан быштак кызар хапка изии-биле каггаш, калбак-ыяш кырынга салгаш, ол-бо талазындан аян-хевир киир иткилээш, кайы хире, кандыг хевирлиг быштак кылып алыр күзелдигил, ынчалдыр хапты сый тудар. Азыгларын аянчыдар. Ооң соонда база бир калбак-ыяшты кырындан салгаш, аарзымаар даш-биле базырып каар. Шоолуг эвес үе эртерге, быштакты хавындан ужулгаш, калбак-ыяшка салгаш, быштак хавы-биле шып каар.
САРЖАГ. Ажый берген хөй өремени шой пашка каггаш, хол-биле мажывышаан, чоорту отка эзилдирер. Элээн хайнырга, үс ылгалыр. Ылгалган үстү саржаг дээр. Өремеден саржаг үр ылгалбастай бээр болза, чартык адыш хире сарыг-шайны кааптар. Элээн болгаш үс элбээр. Саржагны шаанда улус үрүп каан сыңыйга, мөөнге кудуп ап чорааннар. Саржаг – үнелиг болгаш шынарлыг чем. Өреме саржаан чаш уругнуң быжылгаанга (опрелость) чаар турган.
ЧӨКПЕК. Өремени эргискеш, саржаан ылгап алган соонда артып калган кезээн чөкпек дээр. Чөкпекти шала үстүг кылдыр кылгаш, аңаа кадырып каан ааржыны азы ээжегейни холааш, хой хырнынга изиг турда эки дыгыыр. Чөкпекти хырынга хос кылдыр кудар болза, агаар киргеш дүдүй бээр. Хырынга кудуп каан чөкпекти сериин болгаш кургаг черге шыгжаар. Чөкпек кышкы үеде далган, тараага холуп чиир амданныг чем.
ТАРААНЫ ХООРГАШ, ДАЛГАН КЫЛЫРЫ. Тараа хоорар пашты кызыткаш, тарааны пашче каггаш, тускай былгааш-биле былгаар. Арбай быжа бээрге, деспиже урар. Ынчалдыр-ла бар тарааны төндүр хоорар. Согаашче арбайны ургаш, бала-биле шала хоюңнадыр соктаар. Дүктели берген тарааны деспиже каггаш челбиир.
Бышкан далган дээрбелээр даш дээрбеге тарааны тыртып алыр. Ону дээрбелээрде, өгнүң дөрүнде ханаларга узун багны дыңзыдыр херер. Дээрбе тыртар тускай ыяш херек, ынчангаш чиңгежек чырааны /талчыгашты/ төш чартыындан арай узун кылдыр кескеш, картын карттааш, ужун дээрбе үдүнге таарыштыр чонуп алыр. Дээрбениң үдүнге демги ыяштың шиш баштыг ужун кедиргеш, херип алган багга тускай арга-биле быжыглааш, тарааны дээрбе аяанче бичиилеп ургаш, дээрбелээр. Далган чоорту чадыгже дээрбениң даштарының аразындан төктүп келир.
ААРЖЫ, ӨРЕМЕЛИГ ДАЛГАН. Далганны шала улуг тавакка каггаш, бир талазынга ааржы, өскезинге өремени немээш салыр. Далганга ааржы, өремени иелдирзин азы аңгы-аңгы кылдыр-даа холуп чиир.
ЧИҢГЕ ТАРААНЫ ХООРАРЫ. Чиңге-тарааны хоорарының мурнунда челбип, шыгыдып алгаш, изидип каан пашка арбай ышкаш хоорар. Хоорган тарааны деспиже эзер. Хооруп дооскаш, соктаар, дүктээр.
ӨРЕМЕЛИГ ЧИҢГЕ-ТАРАА. Бышкан чиңге-тарааның кырынче чаа өремени каггаш, былгап чиир ийикпе, азы ооң кырынче шай саарып ижер.
ЧИҢГЕ-ТАРААДАН КЫЛГАН КАДЫК. Сүтке чиңге-тарааны шала суук кылдыр хайындыргаш, олче ээжегейни азы ааржыны, саржагны каггаш холуй былгаар, сыргырадыр хайындырар. Кадык кылырда чиг-даа, бышкан-даа тарааны ажыглап болур. Хайнып турар кадыкче, амданныг болзун дээш, үүргенени, бышкан далганны немээр. Дыка чаагай, шала чигирзиг чем болур. Амгы үеде үүргене орнунга чигирни ажыглап болур.
ПИҢ (КАРТТАП ЧИИР). Пиң – байырлалдар үезиниң азы шала шыырак дээн кижилерниң чиир чеми чораан. Савага чиг далганны каггаш, ооң кырынче изиг сүтке /дустуг сугга/ саржагны эзилдиргеш, чигир каггаш, чуурар. Чиг далганны боова кылыр ышкаш туткаш, дең кезектерге үлээр. Бир кезек далганны төгериктей калбартып алгаш, ооң кырын саржаг-биле чаггаш, узун аайы-биле дүрүп алыр. Дүрүп алган далганны олуртур иткеш база катап калбартыр. Саржаг-биле чаар, дүрер база катап калбартыр. Каъды хөй болзун дээр болза, хөй катап катаптааш, калбартыр. Калбартып алган каът-каът далганны хөй саржагга быжырар. Пиң белен.
БООРЗАК. Боорзак кылырда чылыг сүтке азы дустуг сугга чигир, саржаг каггаш, чиг далганны шала кадыдыр тудуп алыр. Тудуп алган далганны кылын кылдыр өйгеш, узун дургаар дилгеш, бичии-бичии кылдыр үзе кезер. Үзе кескен ол далганнарны үске быжырар.
Чамдык улус далганны калбартпас, чиңге кылдыр туткаш, үзе кескеш, үске хайындырар. Бо арга арай айыылдыг. Далган хөөгеш, өрү чаштаар, дааштыг кылдыр адып турар апаар.
КАСПАЙ. Далганны дустуг сугга азы шайга туткаш, калбартыр. Калбартып алган далганны дөрбелчин-дөрбелчин кылдыр кескеш, ортузун бижек-биле чара кескеш, чаг үзүнге быжырар. Ону каспай дээр.
БООВА. Чылыг сүтке саржаг, чигир, дус /амгы үеде сода, чуурга/ холааш, далганны шала чымчак кылдыр тудуп алыр. Тудуп алган далганны кылынзымаар кылдыр калбарткаш, янзы-бүрү хевирлиг кылдыр кылыр. Долгап-даа, адыр-адыр-даа кылдыр /күзели-биле/ кылгаш, саржагга быжырар.
ЧУДАННЫГ ШАЙ. Чуданныг шайны колдуунда мал чок өг-бүлелер азы кышкы үеде кылып ижер. Чуданныг шайны кылырда баштай пашка бичии чагны доорааш, сыскыра каапкаш, адыш хире далганны каггаш, быжыр былгаптар. Быжыр былгап алган далганче белен кара шайны кудуптар. Шайны далган-биле кады бышкыже хайындырар.
ЧУДАН. Чудан кылыры кончуг белен. Пашта сүттү хайындыргаш, кырынче чиг далганны /хирези-биле/ соок сугга азы соок сүтке борбак чок кылдыр былгааш кудуптар. Далган биле сүт кады хайынгаш, хоюгзумаар ижер чем болур. Ону чудан дээр. Хуюкталбазын дээш, үргүлчү былгавышаан саарар.
МАНДАҢ. Чиг далганны биче савага каггаш, кырынче аргажок эвээш сугну куда каапкаш, салаа бажы-биле бичии-бичии кылдыр тутпушаан, бичии сугну далганга чедиштир тудар.
Далган шала шыксымаар, бот-боттары адырык апаарга, эъттиг мүнче кааптар. Кургага далган ышкаш борбакташпас болгаш мүн чөъптүг болур. Мандаңны чудан орнунга сүт-биле база хайындырып ижер.
