Шагааның йөрээлдери
«Тыва улустуң аас чогаалы» (1976) деп номда Ч.Ч. Кууларның бижээн чүүлүңде дараазында тодарадылганы берген. Кижиниң амыдыралынга эки күзээшкиннерни илереткен, хостуг хемчээлдиг шүлүк тургузуглуг, аас чогаалының бир хоочун жанр хевирин алгыш-йөрээлдер дээр. Чоннуң ажыл-агый болгаш ёзуладары-биле тудуш холбаалыг бо чогаалдарда улустуң эң-не өндүр күзелдери аажок чечен аян-биле илереттинген. Аас чогаалының бо жаныры алгыш, чалбарыг, мактал деп үш бөлүкке чарлыр.
Алгыш-йөрээл – аас чогаалының хостуг хемчээлдиг шүлүк тургузуглуг кижиге эки күзээшкиннерни илереткен хевир-дир дээрзин З.К. Кыргыс «Тыва улустуң алгыш-йөрээлдери» (1990) деп номнуң эге чүүлүнде бижээн.
Чылдың аңгы-аңгы үелеринде даг-сынын алгап-йөрээп, чоннуң идекпейлиг киржилгези-биле алгыш-йөрээлдер дыңналып турган. Куда, шагаа эрттирген черге алгыш-йөрээл кижиниң өөрүшкүлүг сагыш-сеткилин, күзелин, эрес-соруун, чоннуң келир үеге бүзүрелдиин бадыткап турар.
Тыва улустуң эрги чылды үдеп, чаа чылды уткуур Шагаа байырлалында амгы үеде база-ла чаагай күзээшкиннер, йөрээл салыр чаагай чаңчыл бодунуң үнезин чидирбээн.
Шагаа хүнү үнерге, улуг назылыг өгбе кижи чаа келген чылды уткуп хүлээп, чажыын чажып, чалбарып, йөрээлдерни салыр. Бо чүүлдүң кол утказы чалбарыг, йөрээл салган кижи колдуунда оран-делегейден бодунга, чоок кижилеринге, амылыг чүүлдерге эки чүүлдерни сурап айтырганы.
Алгыш-йөрээлдерниң тургузуу ырлап, алганып ыдар тоолдарга кончуг чоок. Тываның аңгы-аңгы булуңнарында алгыш-йөрээлдерни чер-черниң аайы-биле янзы-бүрү аян-биле салыр. Чижээ:
Айым чаазы,
Хүнүм эртези!
Эрги чылды
Үдеп тур мен.
Чаа чылды
Уткуп тур мен.
Буура дег чыл эртти,
Бодаган дег чыл келди.
Эжен саңым салып алган
Эки чемим дээжизин өргүп,
Чамбы дипке чажыым чажып,
Чалбарып тур мен.
Чыл келди,
Чылан кежи түледи,
Эрттип тура эрги чылым
Эртинезин хайырлазын!
Уткуп турар чаа чылым
Уттундурбас кежиктиг,
Ууттунмас буянныг болзун!
Эки чүве элбек болзун!
Багай чүве чок болзун!
Хак дээр ханаа-думаа,
Түк дээр түкпү-думаа турбазын!
Арбай-тараа чаагай болзун,
Аъш-чем элбек болзун!
Үнүш-дүжүт чаагай болзун,
Үрезин-хүнезин элбек болзун!
Айы-хүнү чайгаар бүткен
Алдын-сарыг өртемчейим!
Улуг чуртка чаа-дайын турбазын,
Улуг-биче малымга бөрү кирбезин!
Албаты чонга аарыг турбазын,
Азыраан малга хамчык турбазын!
Алдай-Таңдым кезииримге,
Аңы-меңи аайлыг болзун!
Агым суунга баарымга,
Алдын балыы элбек болзун!
Хүнүм адаан уткуй бүткен
Хүрең шораан тайгаларым!
Айым адаан уткуу бүткен
Ала шораан тайгаларым!
Бээр кирген бедик Мөнгүн,
Аткаар кирген ак Мөнгүн!
Аккан суу аржаан болзун,
Үнген оду үзүм-чигир,
Эм-дом болзун!
Чөөн чүкче углай көрген
Шөлээн хостуг тайгаларым!
Барыын чүкче углай көрген
Бажы бедик тайгаларым!
Айга кыппас ак даштыг,
Хүнге кыппас ак даштыг,
Адам болган ажай-буурул,
Ак баштыг улуг тайгам!
Кашпал черден үер батпазын,
Кадыр черден даш чуулбазын!
Улуг артым Кызыл-Саадак хайыракан
Ашкан-аргаан амытан чон
Амыр-менди ажып турзун!
кадыр черинге каскак чок болзун!
Көстүп турар көк дээрим,
Көктүг-шыктыг өртемчейим!
Булуттуг дээрден
Чаңнык дүшпезин,
Будуктуг ыяштан
Бузунду дегбезин!
Чаъстыг булуттан
Чайык болбазын,
Чарт ыяштан
Чаштанчы дегбезин!
Эрик черден
Эндээ болбазын! – деп,
Эргек-салаам эптей тудуп, эдээм чадып чалбарып,
Тонум кактап,
Довураан силгидим!
Эки чүве бээр турзун,
Курай-курай!
Мындыг хевирлиг йөрээлди салып, үнген чыл өршээлдиг болурун, оран-таңды, чер-дээрниң ээлеринден дилеп, ханы уткалыг бодал сиңирген сөс-домак биле алгаар. Йөрээл чугаалап турда, хөйден «йөрээл доктаазын» деп деткип чугаалаар.
Йөрээлдер колдуунда чечен-мерген кижилерниң ачызында, салгалдан салгалче дамчып келген доктаамал бар сөзүглелдерден өзектелип тургустунган болгаш, оларны катаптап чугаалаанындан, азы оларга дөзевилеп тургустунганындан амгы үеде бар йөрээлдер бистиң аравыста чаңгыланып чоруур.
Йөрээл сөстү аас-домаа уран-чечен, салым-чаяанныг улуг назылыг өгбе кижи бодунуң сеткилинден алгап чугаалаар. Ооң сөстериниң курлавыры чугаалап турар кижиниң бодунуң күзээшкиннери, бодап турар бодалдары, өскээр чугаалаарга, дыл-домаа алгап турар кижиниң сагыш-сеткилиниң бай-байлаандан, а бо удаа, Шагаа байырлалында чугаалап турар болганывыста, эрги чылдың эки эрткенинге мөгейип, чалбарып, үнүп келир чылга өршээлдиг, чымчак болурун илереткен бодалдарны йөрээри болур.
