Шагааның саңы
Шагаада саң салып, чажыг чажар ёзулалдың утказы ханы. Шаандан тура тыва кижи саңны аржааннап, аңнап, чер азы даг дагаанда, улуг үүле бүдүргенде база Шагаа дүшкенде салыр чораан. Саң салыры дээрге өгнүң кежигүүннери бодунуң болгаш өг-бүлезиниң мурнундан Бурган Сагыызыннардан, Дээр Ада, Чер Ие, Оран Таңдызының ээлеринден өршээлди, кежикти, авыралды дилеп, айызын четтирери болур. Саӊ салыр ёзулалды эртенги хүннүӊ херели аалдыӊ коданынга дээй бээри-биле эгелээр. Артыжын, ыяш-дажын, чеминиң дээжизин баш бурунгаар аңгылап, белеткеп алган болур.
Улуг саӊны эӊ улуг назылыг кижи эр хиндиктиг чонну баштап алгаш, бедик, арыг черге, аалдан хоорук черге салыр. Дээр-Деңгер эр кижини угундан «дөңге орар аңчы, төре баштаар чолдуг» кылдыр чаяаган, ынчангаш ооң ажыл-ижи чүгле аал коданы-биле кызыгаарлаттынмас. Эр кижиниң өг-бүлезиниң амыдыралы, эрге-ажыы, чаш салгалының салым-хуузу ооң угаанындан болгаш ажыл-херээнден билдинер дээр. Улуг саңны эр кижи салыр деп билиишкинниң сүзүктүң утказы ол.
Улуг саң салыр чер ук төөгүден доктаамал болур. Чаа черге көжүп келген болза, эки эптиг черни баш бурунгаар дөзевилээр. Саңны өг-бүлениң эр кижилериниң күзели азы төрел улустуң сагып чаңчыккан аайы-биле аал хаяазынга азы оон ырак (чоок) бедик дөң (даг,тайга) эдээнге (эктинге) салып турар. Саң салыр чер мал-маган, кижилер шоолуг баспас арыг чер болза улам эки. Саң салыр дески черни шилээш, аңаа калбак даштар салып алыр. Саңның узун-дооразы 50-60 см, хевири дөрбелчин, үш булуӊчук бооп болур. Тургузуп каан саӊныӊ аразынче баш бурунгаар тос арыг сыптыг артыш киир суп алыр, чүге дээрге артыш тываларда арыглаар, хай-бачытты ырадыр тускай эм-дом үнүш бооп турар. Саӊны кывыскаш, аъш-чемниӊ дээжизин дараазында чурум ёзугаар отче салып эгелээр: от ээзинге, эрги чылга, чаа чылга дээш чоруй баар. Саӊга дээжини шымчыӊнап салыр. Суук чемни (сүттү, тыва араганы) отче саара кутпас, чүгле дамдызын өргүүр. Бо кылдыныглар аӊгы-аӊгы бурганнарга, чер ээлеринге база оттуӊ ээзинге тускай өргүл болуп турар. Ол үеде ыяап-ла йөрээл сөстер чугалаары чугула.
Чыл бажы келди,
Чылан бажы чылбырады!
Шаг бажы келди,
Шагаа үе келди!
Артыш-саңым кыпсып тур мен,
Ак сүдүм чажып тур мен!
Оран-таңдым, Бай-ла Тайгам,
Тос чүзүн байлак малым, өршээ, өршээ!
Мал-маган Чаа чылда арбын болзун, көвей болзун!
Ак сүт, аъш-чем элбек болзун, өршээ!
Үнүп орар чаа чылда үүле-херек чогуп турзун,
Уткуп турар төрел-чонга ууттунмас кежик келзин!
Артап болбас алдын өрген,
Аас-кежик, буянныг болзун!
Дээп болбас демир өрген,
Делегей дег кежиктиг болзун!
Курай! Курай! Курай!
Биче саңны аалдың кыс ээзи өг эжииниң мурнунга салыр. Чүге дээрге кыс кижини бойдус өг-бүлезинге «хүн дег» чырыкты, чылыгны, ынакшылды сүзүктеп хайырлап чоруур кылдыр чаяаган. Кыс улустуң саңы өгнүң эжиинден биче-ле ырак (3-4 м) болур, хемчээлиниң аайы-биле бичежек болур. Саңның баарынга ак энчек салыр. Кыс улустуң саңынга чүгле артыш-биле саржаг каап кыпсыр. Ие кижи энчек кырынга олуруп алгаш, бурган сагыызыннарынга, оран-делегейиниң, аал-чуртунуң ээлеринге үш катап тейлээш, йөрээлин чугаалаар. Ооң соонда бичии ажы-төлү тейлээр.
Чыл бажы келди,
Чылан бажы чылбырады.
Шаг бажы келди,
Шагаа өйү келди.
Тос чүзүн малым, өршээ!
Торлаа дег төлүм, өршээ!
Кижиге кылык чок,
Малга каража чок бол, өршээ!
